September 26, 2022

M.Seyfettin Erol, Ukrayna’dan Tayvan’a mevcut çatışmaları küresel jeopolitik güç mücadeleleri çerçevesinde AA Çözümleme için kaleme aldı.

***

21. yüzyıl kara ve deniz güçleri içinde her geçen gün derinleşen ve genişleyen bir jeopolitik güç mücadelesine tanık oluyor. 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarına damgasının vuran ve İngiltere ile özdeşleşen “Üstünde Güneş Batmayan İmparatorluk” hedefi, halihazırda gücü elinde bulunduran ve buna aday ülkeleri bir kez daha karşı karşıya getirdi. Deniz aşırı güçler ile kara güçleri arasındaki bu güç mücadelesinin seyrini “kenar dönem” ve “koridorlar” belirleyeceğe benziyor. Ukrayna’dan Tayvan’a uzanan mevcut ve potansiyel jeopolitik depremler bunun en mühim göstergesi.

Söz mevzusu hat, asla kuşkusuz kara ve deniz hakimiyetinin yanında kenar kuşağı esas alan jeopolitik düşüncelerin, teoriden pratiğe süratli bir halde geçişini gösteriyor. Bu bağlamda, bilhassa Çin ve son dönemde kısmen de olsa Rusya olmak suretiyle, söz mevzusu güçlerin deniz tecim filoları ve donanmalarını güçlendirmeye paralel, su yollarını/güzergahlarını da kontrole yönelik artan hamleler ve bu kapsamda yayımladıkları stratejik belgeler, doktrinler oldukça dikkat çekici. Bundan dolayı kara güçleri kadar, deniz güçlerinin de statülerini ve hatta bekalarını ciddi manada sarsacak oldukca boyutlu-hedefli bir jeopolitik rekabetle karşı karşıyayız.

“Dünya Adası” (Afro-Avrasya) haricinde, kutupları ve okyanuslarla beraber denizlerin tekrardan paylaşımını, dolayısıyla da yeni bir dünya siyasal haritasını esas alan bu süreçte internasyonal ortamdaki “ıslak zemin” ve erkek oyuncular arasındaki “kaypak ilişkiler”, her geçen gün yerini yeni ittifaklar ya da kuvvetli stratejik iş birliklerine bırakacağa benziyor, tıpkı Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaşandığı benzer biçimde. Burada dikkati çeken en mühim hususlardan biri ise Birinci ve İkinci Dünya Savaşı’nın kaybedenlerinin yeni süreçte oynayabilecekleri belirleyici/belirleme edici rol ve sömürgecilik/ hegemonya mücadelesinde geç kalmış, internasyonal siyasete geç de olsa kuvvetli bir halde dönme eğilimi gösteren “Zamanı İmparatorluklar”.

Çin’in kuşatılması ve yıpratılması kadar, Çin’in Hint-Pasifik’i içine alan “çıkış/huruç” ve “hegemonya inşa” projesi de akamete uğratılmak ve Çin ile özdeşleştirilmeye çalışılan “Asya Çağı/Meydan Okuması” başarısızlığa mahkum edilmek isteniyor.

Koridorları denetim eden dünyaya hükmedecek

Dolayısıyla artan erkek oyuncu sayısı, coğrafyayı oldukca geniş bir alana yaymış olduğu benzer biçimde, ilişkiler ağını da karışık bir hale getiriyor. Bu aşamada Rusya-Ukrayna Savaşı’nın yalnız Doğu Avrupa’yı değil, Arktiklerden başlayıp Hazar hatta Orta Asya’ya kadar uzanan bir hattı hedef aldığını görüyoruz. Burada Doğu Avrupa yalnız Avrasya bazlı değil, Arktikler bazlı bir güç mücadelesinin de merkez alanını oluşturuyor.

Rusya’nın ve kısmen Çin’in kuşatılması kadar, bu iki ülkenin yürüttüğü kara ve kıyı bölgelerini esas alan “Şimal-Cenup” ve “Doğu-Batı” koridorlarına da dönük eş zamanlı bir proje uygulanıyor.

“Tayvan Krizi”, Sri Lanka, Tayland, Myanmar ve hatta Pakistan’da yaşanmış olan gelişmeler, Cenup Çin Denizi’nden Malakka’ya sonrasında da Kızıldeniz (Hint-Pasifik) ve Akdeniz’ kadar uzanan deniz koridorları üstündeki güç mücadelesinin bir parçası olarak karşımıza çıkıyor.

Çin’in kuşatılması ve yıpratılması kadar, Çin’in Hint-Pasifik’i içine alan “çıkış/huruç” ve “hegemonya inşa” projesi de akamete uğratılmak ve Çin ile özdeşleştirilmeye çalışılan “Asya Çağı/Meydan Okuması” başarısızlığa mahkum edilmek isteniyor.

ABD’nin Pakistan’a yönelik yeni hamlesini Hindistan politikasından bağımsız düşünmemek gerekiyor. Sonunda Hindistan, ABD tek kutupluluğuna meydan okuyan Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ve BRICS’in birer üyesi. Her ne kadar Çin ve Rusya ile ortak bir kutup içinde yer almayacak olsa da “Yeni Tarafsızlar/Bağlantısızlar Hareketi”nin liderliği üstünden, oldukca kutuplu dünyada yer almayı hedefler görünüyor.

Kissinger yanıltıyor

Bu da bizlere ABD’nin aslen 11 Eylül sonrası niçin Afganistan’a yerleştiğini ve buradaki güç projeksiyonu yapma kabiliyetinin verdiği avantajla bölgeyi büyük bir tehlikeli belirsizliğe ittiğini gösteriyor. Dolayısıyla ABD’nin eş zamanlı uygulamaya koyduğu, derinleşme-genişleme eğilimi gösteren Avrupa ve Pasifik merkezli krizler, Henry Kissinger’in Wall Street Journal’daki (WSJ) son röportajında işaret etmiş olduğu hususun tam tersine, Washington’un küresel ölçekte bir strateji izlediğine işaret ediyor.

ABD, bu krizler üstünden stratejik yalnızlığını ortadan kaldırmaya çalmış olduğu kadar, bu güçler arasındaki mevcut/ihtimaller içinde iş birlikleri, ittifaklaşma süreçlerini de sabote etmeye -Almanya-AB/Rusya ve ötekiler örneğinde görüldüğü üzere- kendi ittifakını kurmaya ve daha azca maliyetle hegemonyasını rakipsiz kılmaya çalışıyor.

Bu kapsamda ABD, Tayvan kriziyle kenar kuşakta “İkinci Halka” (Dış Hilal) üstünden başlatmış olduğu operasyon ile “Birinci Halka”yı (İç Hilal) da denetim altına almak istiyor. Bu aşamada ABD politikası kenar kuşaktaki “gedikleri” kapatmak, daha da ötesi bir meydan okumaya doğru giden süreci “tehdit” ve doğrudan-dolaylı müdahaleler ve krizlerle engelleyerek bu bölgelerdeki enerjisini tekrardan tesis etmek istiyor. Almanya merkezli Avrupa Birliği (AB) kadar, başta Pakistan olmak suretiyle Cenup Asya ve Uzak Doğu ülkelerini yine kenar kuşağa dahil etme girişimleri bu açıdan dikkatlerden kaçmıyor. Myanmar, Sri Lanka, Tayland’daki son gelişimleri hatta Japonya ve Avrupa devletlerinde yaşanmış olan son gelişimleri bu aşamada değerlendirmek gerekir.

İran ekseninde yaşanmış olan hareketlenmeler de ABD açısından sistem dışı görünen öteki ülkelere yönelik operasyonların genişleyerek devam edeceğinin mühim bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

ABD’nin Yeni Delhi’ye mevcut şartlar altında, bağlantısız/yansız da olsa bir üçüncü güç merkezi olma fırsatı vermesi pek mümkün görünmüyor. Bundan dolayı Hindistan’ın yeni bir stratejiye ihtiyacı var. Yeni Delhi’nin bunun farkına varması, bölgedeki yeni büyük oyunu asla kuşkusuz bozacaktır. Fakat bunun için ilk olarak “stratejik körlüğü” aşması gerekiyor.

Hindistan’ın önündeki zor tercih

ABD’nin Pakistan’a yönelik yeni hamlesini Hindistan politikasından bağımsız düşünmemek gerekiyor. Sonunda Hindistan, ABD tek kutupluluğuna meydan okuyan Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ve BRICS’in birer üyesi. Her ne kadar Çin ve Rusya ile ortak bir kutup içinde yer almayacak olsa da “Yeni Tarafsızlar/Bağlantısızlar Hareketi”nin liderliği üstünden, oldukca kutuplu dünyada yer almayı hedefler görünüyor.

Hindistan’ın ABD, Avustralya ve Japonya’nın da ortak olduğu “Dörtlü İttifak (QUAD)” içinde yer alması ise Çin’in enerjisini ve kara-deniz sınırlarında artan tehdidini caydırmaya yönelik bir karşı hamlenin parçası olarak karşımıza çıkıyor. Burada bilhassa Himalayalar, Çin-Pakistan ilişkileri ve Hint Okyanusu jeopolitiği Yeni Delhi-Washington hattındaki süreç kadar, ŞİÖ ve BRICS eksenli oldukca kutuplu dünya arayışında da etkili. Çin’in kışkırtılmasına ve saldırgan bir güce dönüşmeye başlamasına paralel olarak Hindistan’ın AUKUS’a üyeliği de bir olasılık olmaktan çıkabilir. QUAD-AUKUS, bölgesel bir NATO inşasında ilk somut adımlar olarak değerlendirilebilir ve bu kapsamda Hindistan’ın müttefikliği ABD açısından birinci aşama öneme haiz bir mevzu olarak kendisini gösteriyor. ABD’nin bu noktadaki terminolojik/kavramsal tercihleri de oldukça mühim ipuçları veriyor, mesela Hint-Pasifik benzer biçimde.

Dolayısıyla Hindistan bu yeni jeopolitik denklemde zor bir tercihle karşı karşıya. Ya oldukca kutupluluğu korumak için çaba sarfeden “Asya İttifakı”nın içinde olacak ya da Almanya ve Japonya benzer biçimde kendisine biçilen küresel görünümlü bölgesel güç rolünü oynayacak. ABD’nin Yeni Delhi’ye mevcut şartlar altında, bağlantısız/yansız da olsa bir üçüncü güç merkezi olma fırsatı vermesi pek mümkün görünmüyor. Bundan dolayı Hindistan’ın yeni bir stratejiye ihtiyacı var. Yeni Delhi’nin bunun farkına varması, bölgedeki yeni büyük oyunu asla kuşkusuz bozacaktır. Fakat bunun için ilk olarak “stratejik körlüğü” aşması gerekiyor.

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarına damgasının vuran ve İngiltere ile özdeşleşen “Üstünde Güneş Batmayan İmparatorluk” hedefi, halihazırda gücü elinde bulunduran ve buna aday ülkeleri bir kez daha karşı karşıya getirdi. Deniz aşırı güçler ile kara güçleri arasındaki bu güç mücadelesinin seyrini “kenar dönem” ve “koridorlar” belirleyeceğe benziyor. Ukrayna’dan Tayvan’a uzanan mevcut ve potansiyel jeopolitik depremler bunun en mühim göstergesi.

Kenar kuşak-koridorlarda dişe diş mücadelesi

ABD’nin kenar kuşağı ve koridorları hedef alan bu politikasına karşı Çin ve Rusya’nın saldırı stratejisini benimsedikleri ve bu kapsamda dişe diş bir mücadeleyi göze aldıkları söylem-eylem bazında her geçen gün kendisini daha net bir halde hissettiriyor. Rusya’nın Ukrayna üstünden karada vermeye başladığı mücadelenin denizler boyutunda da gündeme geleceği son doktrinle beraber ortaya çıkmış durumda. Çin ve Hindistan haricinde Rusya’nın da bir deniz gücü olmaya emek harcaması (ki, burada Avrupa devletlerinin bazılarının da aynı yönde bir eğilime girmiş olduğu görülmektedir) ve bu bağlamda 31 Temmuz 2022’de deklare edilen “Rusya Federasyonu Deniz Doktrini” dikkat çekici. Bu husus, bir kez daha ifade etmek gerekirse, güç mücadelesinin “Deniz Koridorları” ve “Kenar Dönem” haricinde, başta Arktik olmak suretiyle kutuplar, okyanuslar ve deniz alanlarına yayılacağına da işaret ediyor.

Netice olarak, batıdan doğuya, kuzeyden güneye oldukca daha geniş bir coğrafyada yeni bir jeopolitik denklem-denge inşası söz mevzusu ve sürecin geleceği bir kez daha bu koridorları kimin denetim edeceğine bağlı. Burada bilhassa Dönem-Yol ile ön plana çıkan ve yalnız İpek Yolu’nu değil, Baharat Yolu benzer biçimde zamanı ve yeni/çağdaş koridorları da içine alan daha büyük bir oyun-meydan okumayla karşı karşıyayız. ABD liderliğindeki Batı dünyası açısından denizlere dayalı hakimiyetin son bulmasıyla eş kıymet görülen bu süreç, hegemonyanın Doğu-Batı bağlamında el değiştirmesi anlamını taşıyor. Her iki taraf açısından da “Dünya Adası” ve Arktikler dahil çevresini esas alan güç mücadelesinin önümüzdeki süreçte daha da şiddetlenmesi ve iç denizleri de kapsayan, Avrasya’nın derinliklerine doğru bir seyir izlemesi {hiç de} sürpriz olmayacaktır. Zira sürecin geleceğini büyük seviyede belirleyecek olan bu merkez coğrafya ve buradaki “ötekiler” olacaktır.

***

[Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol, aynı zamanda Ankara Kriz ve Siyaset Araştırmaları Merkezi (ANKASAM) Başkanı’dır]

*Makalelerdeki fikirler, yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editöryal politikasını yansıtmayabilir.



Anadolu Ajansı internet sayfasında, AA Haber Akış Sistemi (HAS) üstünden abonelere sunulan haberler, özetlenerek yayımlanmaktadır. Abonelik için lütfen iletişime geçiniz.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

mersin escort antalya escort bursa escort antalya escort istanbul evden eve nakliyat fethiye escort escort bayan